Τι ώρα έγινε η Ηρωική Έξοδος του Μεσολογγίου
Γράφει
ο Θεόδωρος ΜυλωνάςΦέτος στην επέτειο ων 200 χρόνων από την ηρωική Έξοδο του Μεσολογγίου πραγματοποιούνται σε όλη την Ελλάδα και σχεδόν καθημερινά, εκδηλώσεις, με ομιλίες, εκθέσεις με εξαιρετικά σπάνια και πολύ καλά διατηρημένα κειμήλια, θεατρικές παραστάσεις κ.λπ…… Σε όλες τις ομιλίες που παρακολούθησα όλοι οι ομιλητές ανέφεραν ότι η έξοδος έγινε μεταμεσονύκτια στις 2 ώρα, ξημερώνοντας των Βαΐων. Αλλά και κανείς, από όλους τους ιστορικούς, που καταπιάνονται μέχρι σήμερα με το θέμα της εξόδου δεν αναφέρει σαφώς την ώρα και όλοι δέχονται ότι έγινε μετά τα μεσάνυχτα, και μάλιστα στις δύο το πρωί επειδή στα απομνημονευόμενα της εποχής εκείνης σημειώνεται «στάς δύο ώρας της νυκτός» Ας δούμε τι σημαίνει αυτό.
Η ώρα της Εξόδου έχει τεκμηριωθεί έμμεσα από πολλούς. Αρκεί μια προσεκτική μελέτη των κειμένων για να καταλάβει κανείς πώς μετρούσαν τις ώρες εκείνη την εποχή και τι ώρα έγινε η Έξοδος,
Σημειώνω ορισμένα αποσπάσματα ιστορικών, για να απαντηθεί το ερώτημα αυτό.
Μετά την σύναξη των στρατηγών, της Διευθυντικής επιτροπής και του Ιωσήφ Ρωγών το μεσημέρι της 10ης Απριλίου (22 Απριλίου κατά το νέο ευρωπαϊκό ημερολόγιο) στη Ντάπια του Στρατηγού Μακρή για την σύνταξη της απόφασης της εξόδου, γράφει ο
«ΚΑΣΟΜΟΥΛΗΣ» «ΑΠΟΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ 1821-1833». ΑΘΗΝΑ 1940, γραμματέας του στρατηγού Νικολάου Στουρνάρη (από τον Ασπροπόταμο) που σώθηκε κατά την έξοδο. (σελ.259).
«Επήρα χαρτί και καλαμάρι, εκάθησα εν τω μέσω των (στρατηγών, δημογερόντων του Μεσολογγίου, του προέδρου της Διοικ. Επιτροπής Ιω. Παπαδιαμαντόπουλου, και του Δεσπότη Ιωσήφ Ρωγών). Ο Δεσπότης υπαγορεύει:…».
«Εν ονόματι της Αγίας Τριάδος.
Βλέποντες τον εαυτόν μας, το στράτευμα και τους λοιπούς πολίτας εν γένει ……Θεωρούντες εκ του άλλου ότι μας εξέλειπεν κάθε ελπίς βοηθείας και προμηθείας, τόσον από την θάλασσαν καθώς και από την ξηράν ( ώστε να δυνηθώμεν ) να βαστάζωμεν, ενώ ευρισκόμεθα νικηταί του εχθρού, αποφασίσαμεν ομοφώνως: Η έξοδός μας να γίνη βράδυ εις τας δύο ώρας της νυκτός (της) 10 Απριλίου, ημέρα Σάββατο και ξημερώνοντας των Βαΐων, κατά το εξής σχέδιον, ή έλθη ή δεν έλθη (βοήθεια)…»……
Και πιο κάτω ακόμη συνεχίζει ο ΚΑΣΟΜΟΥΛΗΣ (σελ.262), όπου φαίνεται πώς μετρούσαν τις ώρες εκείνη την εποχή. Την ημέρα έλεγαν «τόσες ώρες της ημέρας» εννοώντας «πως τόσες ώρες πέρασαν» από τις έξι το πρωί, τη δε νύχτα «τόσες ώρες της νυκτός», εννοώντας τις ώρες που πέρασαν από τη δύση.
«Προσυπεγράφησαν όλοι οι όπισθεν και αναχώρησεν ο καθείς διά την θέσιν του. Τέσσεραις ώραις, έως εις τας 10/4 αφ’ εσπέρας (δηλαδή 10 η ώρα της ημέρας που αντιστοιχούσε με τις 4 μ.μ.), αγωνιζόμεσθον σχεδιάζοντες και αντιγράφοντες.»
«ΜΙΚΑΡΕΛΙ» από το βιβλίο του ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΠΡΟΣ ΔΙΑΔΟΣΙΝ ΩΦΕΛΙΜΩΝ ΒΙΒΛΙΩΝ. «ΤΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟΝ ΤΗΣ ΠΟΛΙΟΡΚΙΑΣ ΤΟΥ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΟΥ 1825-1826» ΕΚΔΟΣΗ 1926. (σελ.235)
«Ιδού τι συνέβη. –Κατά την δύσιν του ηλίου της 22 (ευρωπαϊκό ημερολόγιο) τουφεκισμοί 1200 περίπου εκ της κορυφής του όρους ανήγγειλαν ότι η τύχη του Μεσολογγίου έμελλε ν’ αποφασισθή.»
«ΓΕΝΙΚΗ ΕΦΗΜΕΡΙΣ» από το βιβλίο του ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΠΡΟΣ ΔΙΑΔΟΣΙΝ ΩΦΕΛΙΜΩΝ ΒΙΒΛΙΩΝ. «ΤΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟΝ ΤΗΣ ΠΟΛΙΟΡΚΙΑΣ ΤΟΥ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΟΥ 1825-1826» ΕΚΔΟΣΗ 1926. {Δημοσίευμα της Γενικής Εφημερίδος του Ναυπλίου και του Φίλου του Νόμου της Ύδρας (στις 26 Μαΐου 1826) εξ αφηγήσεων των εις Ναύπλιον συγκεντρωθέντων μετά την Έξοδον ανδρών της Φρουράς.} (σ.227)
«Η 10 Απριλίου έφθασε, και προς τας δώδεκα ώρας (6 μ.μ.) της ημέρας ηκούσθη ένας τουφεκοβολισμός εις την κορυφήν του Ζυγού προς το μέρος του Αγίου Συμεώνος, και τότε εκατάλαβε η φρουρά, ότι ήρχετο η έξωθεν βοήθεια».
Από τις έξι το πρωί οι δώδεκα ώρες ήταν 6 το απόγευμα.
«ΚΑΣΟΜΟΥΛΗΣ» από το βιβλίο ως άνω. (σελ.262):
«Αμέσως ξεκίνησα,» στις 4μ.μ. όπως φαίνεται παραπάνω «και πήγα από προμαχώνα σε προμαχώναν, (προχωρών) κατά το αριστερόν μία ώρα σχεδόν απέρασεν, και όταν έφθασα, περί τας 11 (5 μ.μ.), εις του Χορμόβα τον προμαχώνα, ακούσθη η παταργιά του βοηθητικού σώματος εις τον Ζυγόν επάνω. Επροσηλώσαμεν όλοι την ακοήν να ιδούμεν έως τι ποσότητα στρατεύματος είναι (οι πυροβολούντες), και μόλις 300 τουφεκιών φωτιά ακούσαμεν. Αμέσως είπαμεν ότι μας πρόδωσαν. (με την παταργιάν των οπού έρριξαν), και καλύτερα να μην έρχονταν, ή καν να μη δουφεκούσαν. Περιφερόμενος (ανά τους προμαχώνας) και κοινοποιών εις τους Αξιωματικούς το σχέδιον, ούτως (ως διετάχθην) ενύκτωσεν»,
Αν η ώρα τότε ήταν 11 το πρωί, και όχι 5.μ.μ. δεν θα νύχτωνε για να πας, χρονικά 6 ώρες, από τη ντάπια του Χορμόβα, που βρισκόνταν στη νέα Νομαρχία σήμερα, μέχρι τη Ντάπια του Μακρή, στη θέση 50 μ. Β.Α. του σιδηροδρομικού σταθμού, μια απόσταση περίπου 700μ.
«και επίστρεψα πάλιν εις του Μακρή την Δάμπιαν οπού ήταν έτοιμοι όλοι.»
για την Έξοδο.
Ο «ΣΠΥΡΟΜΗΛΙΟΣ» «ΤΟ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙ 1825-1826». ΑΘΗΝΑ 1969. Σωματάρχου των πολιορκημένων, (σελ.138)
«Οι της Δερβέκιστας έκλεξαν το τελευταίον· ούτως λοιπόν την 10 Απριλίου το εσπέρας έγιναν οι τρείς φανοί εις την κορυφήν του βουνού και απεκρίθησαν οι του φρουρίου με τον ένα εις το κανονοστάσιον του στρατηγού Νότη».
Ο Νότης Μπότσαρης με τους 250 στρατιώτες του υπεράσπιζε τη ντάπια του Λόρδου οφ Σέφφιελντ, την δική του ντάπια ή του Γερονότη όπως την έλεγαν οι Μεσολογγίτες
«ΜΙΧΟΣ» «ΑΠΟΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ» ΜΙΧΟΣ ΑΡΤΕΜΙΟΣ (1803-1873). (σελ.62)
«Περί δε την 6 και ¾ μ.μ. (12 ¼ )» Εδώ ο Μίχος ως αφετηρία μέτρησης της ημέρας εννοεί τη 6.30 π.μ. συν 12 ¼ δίνει την ώρα 6 και ¾ μ.μ. «της ημέρας «ηκούσθη επί ης κορυφής του όρους η εκπυρσοκρότησις του επικουρικού σώματος, αλλά πολύ ασθενής διότι, ως εκ του κρότου εφάνη, μόλις είχον πυροκροτήση 200 τουφέκια. Εν τούτοις η φρουρά δεν υπώπτευσεν, ότι η επικουρία ήτο τόσον μικρά, αλλ’ ενόμισεν, ότι η εκπυρσοκρότησις, ήτις ηκούσθη, ήτο απλούν σημείον και ότι το πολύ της δυνάμεως είχε καταβή προς το κατώτερον μέρος του όρους διά να πλησιάσωσι τα εχθρικά στρατόπεδα, εις τρόπον ώστε κατά την στιγμήν της εφόδου να μην είναι απηυδησμένοι οι άνδρες αλλ’ έτοιμοι εις ταχείαν προσβολήν· τούτο τουλάχιστον απήτει και η φρόνησις και η πολεμική εμπειρία.»
«ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ» Του ΣΠΥΡΙΔΩΝΟΣ ΤΡΙΚΟΥΠΗ η «ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ» ΤΟΜΟΣ Γ΄ΕΚΔΟΣΙΣ ΕΠΕΤΕΙΟΥ 1821-1971. (σελ.327)
«Δύοντος του ηλίου, ηκούσθη τουφεκισμός προς τη κορυφήν του ζυγού κατά το μέρος του Αγίου Συμεώνος . Ο τουφεκισμός ούτος όστις εσήμαινεν ότι ήλθεν εκεί η έξωθεν βοήθεια, έβαλε μεν εις κίνησιν την φρουράν ως προς την έξοδον».
«ΣΤΑΣΙΝΟΠΟΥΛΟΣ» «ΜΕΣΟΛΟΓΓΙ» του ΣΤΑΣΙΝΟΠΟΥΛΟΥ Α. Κ. ΤΟ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙ.ΑΘΗΝΑΙ 1926. (σελ.98)
«Η ορισθείσα ημέρα έφθασε και περί τας 6 1/2 μ.μ..ηκούσθη πυροβολισμός κοντά στον Άγιον Συμεώνα. Επίστευσεν η φρουρά ότι ήρχετο η βοήθεια.» το απόγευμα
«ΖΩΡΑΣ» του ΓΕΩΡΓΙΟΥ Θ. ΖΩΡΑ. «Η ΠΤΩΣΙΣ ΤΟΥ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΟΥ ΕΙΣ ΑΓΝΩΣΤΟΝ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗΝ ΤΟΥ ΑΠΟΡΡΗΤΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΤΟΥ ΒΑΤΙΚΑΝΟΥ». ΑΘΗΝΑΙ 1976. «ΚΕΙΜΕΝΑ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΑΙ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ» αρ. 109. Δημοσιεύεται το Έγγραφο του Παππικού Προξένου Κέρκυρας (Giovanni Battista conte degli Oddi),που στάλθηκε στις 31 Ιουλίου 1826, (σελ.11)
«Έφθασεν η 10 Απριλίου, παλαιά ημερομηνία, και περί τη δωδεκάτην ώραν» της ημέρας «ηκούσθησαν πυροβολισμοί επί της κορυφής του Ζυγού προς το μέρος του Αγίου Συμεώνος, εξ ού και η Φρουρά αντελήφθη ότι ήρχετο η έξωθεν βοήθεια» Μετά την 12 ώραν της ημέρας δηλαδή την 6μ.μ. το εσπέρας από τους πυροβολισμούς πίστεψαν ότι κατέβαιναν, για βοήθεια τους, τα έξωθεν σώματα.
Φαμπρ» από το βιβλίο της ΑΚΑΚΙΑΣ ΚΟΡΔΟΣΗ. «Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΙΟΡΚΙΑΣ ΤΟΥ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΟΥ» του Αύγουστου Φάμπρ. (σελ.196)
«Δεν είχαν ακόμα τελειώσει αυτές οι προετοιμασίες όταν άκουσαν, κατά τις έξι το βράδυ, να ρίχνουν μια μπαταριά απ’ το βουνό Αράκυνθος. Μόλις ακούστηκε αυτό το σύνθημα, οι αρχηγοί συγκεντρώθηκαν κοντά στη λουνέττα του Γουλιέλμου της Οράγγης.» Εκεί λίγα μέτρα ανατολικά ήταν η ντάπια του Μακρή
Όπως φαίνεται, οι συνθηματικοί πυροβολισμοί από την κορυφή του Αρακύνθου έγιναν το απόγευμα στις 10 Απριλίου. Κατά τη δύση του ήλιου, σύμφωνα με τον Μικαρέλι, 5μ.μ.κατά τον Κασομούλη, στις 6 ¾ κατά τον Μίχο, 6μ.μ. κατά τον Μικαρέλι και τον Φάμπρ..
Ας έλθουμε στο θέμα της ώρας της εξόδου για το οποίο γράφουν οι:
«Φαμπρ» (σελ.196)
«Έστειλαν μια περιπολία να πάει από ντάπια σε ντάπια να ειδοποιήσει τους στρατιώτες και τους κάτοικους της πόλης να είναι έτοιμοι να εγκαταλείψουν την πόλη στις οχτώ η ώρα. Τους σύστησαν να κρατήσουν μέχρι τότε την πιο βαθειά σιωπή και να μη ρίξουν καθόλου στον εχθρό. Μόνοι οι σκοποί έπρεπε (όσοι κατά το σχέδιο του Τζαβέλα για να μην φανεί ότι έμειναν έρμες), κατά διαστήματα, να βγάζουν φωνές και να ρίχνουν καμιά μπαταριά»
«ΓΕΝΙΚΗ ΕΦΗΜΕΡΙΣ» (σ.228)
«και έβγαλαν ένα περίπολον (rond) να περιέλθη όλα τα κανονοστάσια, και να τον γνωστοποιήση εις όλους τους στρατιώτας και λοιπούς, και ότι εις τας δύο ώρας της νυκτός έμελλον να έβγουν από το οχύρωμα. Εις το διάστημα τούτο εδιωρίσθησαν να φυλάττουν άκραν σιωπήν, και να μη πυροβολούν, εκτός των φυλακών, αι οποίαι έπρεπε κατά την τάξιν να φωνάζουν, και να τουφεκίζουν από καιρόν εις καιρόν.»
Επίσης πιο κάτω στη (σελ.229) αναφέρεται «Περί τας δύο ώρας της νυκτός ετέρα περίπολος φυλακή περιερχομένη τα κανονοστάσια εσύναζε τους στρατιώτας και τους έστελλεν, όσον ήτο δυνατόν χωρίς θόρυβον, προς την ανατολικήν πλευράν, όπου ήσαν τα γεφύρια, αφήσασα μόνον τας φυλακάς, διά να νη παύση ο εκ διαλειμμάτων τουφεκισμός, μέχρι της τελευταίας στιγμής , ότε έμελλεν ν’ αποσυρθούν και αυταί.»
«ΦΑΜΠΡ» (σελ.197)
«Μόλις σήμανε οκτώ η ώρα, αρχίσανε να βγαίνουν απ΄ τα τείχη. Μόνο οι Μεσολογγίτες δεν φαινόντανε, γιατί ήταν σκορπισμένοι μέσα στη πόλη, για να συνοδέψουν τις γυναίκες τους και τα παιδιά τους, για τους οποίους είχαν κρατήσει τη γέφυρα που ήταν η πιο κοντινή στη θάλασσα και, κατά συνέπεια, η λιγότερο εκτεθειμένη στο εχθρικό πυρ.»
«ΜΙΧΟΣ» (σελ. 61) δίνει πιο σαφή εικόνα
«κατακεκλιμένα ως άνω είρηται, το δε Α’ να συναχθή εις τας 8 ¾ ώρας μ.μ. (2 ¼ της νυκτός)» ο Μίχος εδώ διευκρινίζει την Ευρωπαϊκή ώρα με την ώρα της εποχής «έσωθεν του κανονοστασίου ο «Μάρκο Βότσαρης» και μολονότι οι πολιορκηταί είχον ήδη πληροφορηθή και προ ημερών παρά τινος ετέρου λιποτάκτου, Βουλγάρου το γένος, αιχμαλωτισθέντος εις τινα έξοδον της φρουράς, ότι προητοιμάζετο έξοδος, ηγνόουν όμως τας λεπτομερείας του σχεδίου (β)….»
Και τέλος ο Διονύσης Μιτάκης, «ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΙΤΑΚΗΣ» ΠΟΤΕ ΕΓΙΝΕ Η ΕΞΟΔΟΣ ΤΟΥ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΟΥ; (ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΑΝΑΣΤΗΛΩΜΑΤΑ) Καγιάφας Πάτρα 1976.
Ο Μιτάκης μετά την ομιλία του στη Πάτρα για την ΄Εξοδο του Μεσολογγίου το 1976 για τα 150 χρόνια από την Έξοδο 1976 εκδίδει, έντρομος, αμέσως τον παραπάνω πόνημα όταν αντιλαμβάνεται το σοβαρό λάθος που έκανε λέγοντας ότι η Έξοδος έγινε στις 2 τα μεσάνυχτα .στη (σελ.10)
« ..στη γιορτή, που ωργάνωσε τη 16 Απρίλη για την 150ή επέτειο της Εξόδου ο Σύλλογος των Αιτωλοακαρνάνων στην Πάτρα, είπα, ως επίσημος ομιλητής, και αυτά : «αποφασίστηκε ομόφωνα να γίνη μεταμεσονύχτια η Έξοδος, καθώς θάρχιζε τα’ Απρίλη η έντεκα και θα ξημέρωνε η Κυριακή με τα Βάγια»
Μόλις λίγες μέρες μετά την ομιλία της 16 Απριλη 1976 και τις συνακόλουθες πιο επίσημες για τα 150χρονα της Εξόδου εκδηλώσεις του Έθνους στο Μεσολόγγι, έκπληκτος και σχεδόν έντρομα ντροπιασμένος ο υποφαινόμενος διαπίστωνε ότι μίλησε μ’ επισημότητα εσφαλμένα και ότι όλες ανεξαίρετα οι σύγχρονες ιστορίες μας χρονολογούν λαθεμένα την Έξοδο! Στην πραγματικότητα δεν άρχισε δύο ή τρεις ώρες μετά τα μεσάνυχτα , όπως γράφεται γενικά, αλλά δυο ώρες πριν τα μεσάνυχτα, κάτι που δεν γράφει καμμιά».
Ο Μιτάκης θεωρεί πως έκαναν λάθος οι ιστορικοί με το δύο ώρας της νυκτός υπονοώντας ότι η έξοδος έγινε δύο ώρες μετά μεσάνυχτα ενώ στην πραγματικότητα έπρεπε να σημειώνουν δυο ώρες πριν τα μεσάνυχτα.
Εν πάση περιπτώσει συμφωνεί με την άποψή μου ότι η επίθεση και η πορεία των εξοδιτών άρχισε στις 10 μ.μ. όταν ακριβώς δόθηκε το σύνθημα της επίθεσης. Η Έξοδος όμως από ο τοίχος σωστά γράφεται «στας δύο ώρας της νυκτός», δύο ώρες την νύχτα, 8 μ.μ. δηλαδή δύο ώρες μετά την δύση του ήλιου, που την λογάριαζαν ως τις 6 μ.μ..
Θεόδωρος Μυλωνάς
Πηγή: https://xiromeronews.blogspot.com/2026/06/blog-post_41.html
.
